कार्तिकी एकादशी व्रत कथा

कार्तिकी एकादशी — कधी आहे
- 20 नोव्हेंबर 2026, शुक्रवार
- 10 नोव्हेंबर 2027, बुधवार
| एकादशी तिथी | 20 नोव्हेंबर, 7:16 AM ते 21 नोव्हेंबर, 6:32 AM |
| पारणे (उपवास सोडणे): 21 नोव्हेंबर, 1:31 PM ते 3:45 PM | |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 6:48 AM · 6:00 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 20 नोव्हेंबर 2026
हा दिवस का साजरा करतात?
आषाढ शुक्ल एकादशीला भगवान विष्णू चार महिन्यांच्या योगनिद्रेत जातात, आणि कार्तिक शुक्ल एकादशीला जागे होतात. याच दिवशी चातुर्मास पूर्ण होतो, शाळिग्राम रूपातील भगवंतांशी तुळशीचा विवाह होतो, आणि विवाहासारखी शुभ कार्ये पुन्हा सुरू होतात. या एकादशीला प्रबोधिनी एकादशी, आणि उत्तर भारतात देवउठनी एकादशी असेही म्हणतात.
कथा
कथा अशी आहे की आषाढ महिन्यातील शुक्ल एकादशीला भगवान विष्णू क्षीरसागरात शेषनागाच्या शय्येवर योगनिद्रेत जातात. या चार महिन्यांना चातुर्मास म्हणतात. या काळात साधुसंत एका ठिकाणी राहून तप आणि सत्संग करतात, आणि घरांमध्ये विवाहासारखी मोठी शुभ कार्ये केली जात नाहीत. अशीही एक मान्यता आहे की वामन अवतारात बळीराजाला दिलेल्या वचनामुळे भगवंत या महिन्यांत पाताळलोकात बळीराजाच्या दारी राहतात. कार्तिक शुक्ल एकादशीला भगवंत जागे होतात, म्हणून तिला देवउठनी किंवा प्रबोधिनी एकादशी म्हणतात.

याच दिवसाशी तुळशीची कथा जोडलेली आहे. फार पूर्वी जलंधर नावाचा एक पराक्रमी असुर राजा होता. त्याची पत्नी वृंदा भगवान विष्णूंच्या परमभक्त आणि थोर पतिव्रता होत्या. वृंदेच्या तपाच्या आणि पातिव्रत्याच्या बळामुळे जलंधराला कोणीच हरवू शकत नव्हते. या शक्तीच्या गर्वात जलंधराने देवांना छळायला सुरुवात केली, आणि स्वर्गसुद्धा हिरावून घेतला. शेवटी त्याने भगवान शंकरांशीही युद्ध पुकारले.

देव भगवान विष्णूंना शरण गेले. जगाच्या रक्षणासाठी भगवंतांनी लीला रचली, आणि जलंधराचे रूप घेऊन ते वृंदेसमोर गेले. वृंदेने त्यांना आपला पती समजले, आणि अशा रीतीने त्यांचा संकल्प भंगला. त्याच क्षणी युद्धात भगवान शंकरांनी जलंधराचा अंत केला.

जेव्हा वृंदेला सत्य कळले, तेव्हा त्या अतिशय दुःखी झाल्या, आणि त्यांनी भगवंतांना शाप दिला, तुम्ही दगड होऊन जा. भगवंतांनी तो शाप मान झुकवून स्वीकारला आणि ते शाळिग्राम शिळा झाले. मग ते वृंदेला म्हणाले, तुझी भक्ती अमर राहील. तू तुळस होऊन पृथ्वीवर पूजली जाशील, आणि मला सगळ्यात प्रिय राहशील. तुळशीपत्राशिवाय माझा कोणताही नैवेद्य पूर्ण होणार नाही, आणि दरवर्षी प्रबोधिनी एकादशीला शाळिग्राम रूपात माझा तुझ्याशी विवाह होईल.

वृंदेने देहत्याग केला, आणि त्या जिथे विलीन झाल्या, तिथे तुळशीचे रोप उगवले. तेव्हापासून तुळशीविवाहाची परंपरा सुरू झाली. ब्रह्मवैवर्त पुराणात हीच कथा थोड्या वेगळ्या रूपात तुळस आणि शंखचूड यांच्या नावाने येते.

या दिवशी उत्तर भारतात घरोघरी शंख आणि घंटा वाजवत, उठो देव, बैठो देव हे गीत गाऊन भगवंतांना जागे केले जाते. भगवंत जागे होताच शुभ मुहूर्त परत येतात, आणि लग्नसराई सुरू होते. या एकादशीचा संदेश असा आहे की खरी भक्ती कधीच वाया जात नाही. भगवान विष्णू आणि तुळशीमाता यांची कृपा तुमच्या घरावर सदैव राहो.
कसा साजरा करतात
- एकादशीचा उपवास केला जातो. धान्य खाल्ले जात नाही, आणि आपल्या क्षमतेनुसार फलाहार किंवा निर्जल उपवास केला जातो.
- संध्याकाळी अंगणात रांगोळीचा चौक काढून, उसाचा मंडप सजवून, शंख आणि घंटेच्या नादात उठो देव हे गीत गाऊन भगवंतांना जागे केले जाते.
- नैवेद्यात शिंगाडे, ऊस, रताळी, बोरे अशी मोसमी फळे आणि तुळशीपत्र अर्पण केले जाते.
- तुळशीच्या कुंडीला चुनरी, बांगड्या आणि कुंकू यांनी सजवून शाळिग्रामांशी तिचा विवाह लावला जातो. अनेक घरांमध्ये तुळशीविवाह द्वादशीला किंवा कार्तिक पौर्णिमेपर्यंत केला जातो.
- दुसऱ्या दिवशी, द्वादशीला, शुभ वेळी उपवासाचे पारणे केले जाते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
कार्तिकी एकादशी 2026 केव्हा आहे?
कार्तिकी एकादशी 2026 20 नोव्हेंबर 2026, शुक्रवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
कार्तिकी एकादशी 2026 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
एकादशी तिथी 20 नोव्हेंबर, 7:16 AM ते 21 नोव्हेंबर, 6:32 AM (दिल्ली)
कार्तिकी एकादशी का साजरा केला जातो?
आषाढ शुक्ल एकादशीला भगवान विष्णू चार महिन्यांच्या योगनिद्रेत जातात, आणि कार्तिक शुक्ल एकादशीला जागे होतात.
स्रोत
जलंधर आणि वृंदेची कथा शिवपुराणाच्या रुद्र संहितेतील युद्ध खंडात आणि पद्मपुराणात; तुळस आणि शंखचूड हे रूप ब्रह्मवैवर्त पुराणाच्या प्रकृती खंडात; चातुर्मास आणि प्रबोधिनी एकादशीचा विधी पद्मपुराण आणि व्रतपरंपरेनुसार.
शहरानुसार वेळ — 20 नोव्हेंबर 2026
| शहर | तारीख | पारण वेळ |
|---|---|---|
| मुंबई | 20 नोव्हेंबर | 1:31 PM – 3:45 PM21 नोव्हेंबर, शनिवार |
| इंदौर | 20 नोव्हेंबर | 1:18 PM – 3:30 PM21 नोव्हेंबर, शनिवार |
| दिल्ली | 20 नोव्हेंबर | 1:11 PM – 3:18 PM21 नोव्हेंबर, शनिवार |
| लखनऊ | 21 नोव्हेंबर | 6:31 AM – 8:39 AM22 नोव्हेंबर, रविवार |
| पटना | 21 नोव्हेंबर | 6:12 AM – 8:21 AM22 नोव्हेंबर, रविवार |
| जयपुर | 20 नोव्हेंबर | 1:17 PM – 3:26 PM21 नोव्हेंबर, शनिवार |
| भोपाल | 20 नोव्हेंबर | 1:12 PM – 3:23 PM21 नोव्हेंबर, शनिवार |
| पुणे | 20 नोव्हेंबर | 1:28 PM – 3:42 PM21 नोव्हेंबर, शनिवार |
| अहमदाबाद | 20 नोव्हेंबर | 1:31 PM – 3:43 PM21 नोव्हेंबर, शनिवार |
| कोलकाता | 21 नोव्हेंबर | 5:53 AM – 8:05 AM22 नोव्हेंबर, रविवार |
| हैदराबाद | 21 नोव्हेंबर | 6:24 AM – 8:39 AM22 नोव्हेंबर, रविवार |
| बनारस | 21 नोव्हेंबर | 6:20 AM – 8:29 AM22 नोव्हेंबर, रविवार |
| चेन्नई | 21 नोव्हेंबर | 6:11 AM – 8:28 AM22 नोव्हेंबर, रविवार |
| बेंगलुरु | 21 नोव्हेंबर | 6:21 AM – 8:39 AM22 नोव्हेंबर, रविवार |
| तिरुवनंतपुरम | 21 नोव्हेंबर | 6:17 AM – 8:37 AM22 नोव्हेंबर, रविवार |
| भुवनेश्वर | 21 नोव्हेंबर | 6:00 AM – 8:13 AM22 नोव्हेंबर, रविवार |