इंदिरा एकादशी व्रत कथा

इंदिरा एकादशी — कधी आहे
- 6 ऑक्टोबर 2026, मंगळवार
- 26 सप्टेंबर 2027, रविवार
हा दिवस का साजरा करतात?
आश्विन महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला (मराठी पंचांगानुसार भाद्रपद कृष्ण एकादशीला) इंदिरा एकादशी म्हणतात. ही पितृपक्षात येते, त्या पंधरवड्यात जेव्हा कुटुंबे आपल्या आधी गेलेल्या वडीलधाऱ्यांचे स्मरण करतात. म्हणूनच ही एकादशी स्वतःसाठी नाही, पितरांच्या नावे केली जाते आणि हिचे पुण्य त्यांना अर्पण केले जाते. कथा सांगते की श्रद्धेने केलेले हे व्रत पितरांचा पुढचा प्रवास सुकर करते.
कथा
श्रीकृष्णांनी युधिष्ठिराला ही कथा सांगितली. सत्ययुगात माहिष्मती नगरीत इंद्रसेन नावाचे एक राजा राज्य करत होते. ते धर्माने चालत, प्रजेची काळजी घेत आणि भगवान विष्णूंचे भक्त होते. त्यांचे वडील काही वर्षांपूर्वी जग सोडून गेले होते. आश्विनाच्या कृष्ण पक्षाचे दिवस होते, जेव्हा घरोघरी पितरांसाठी तर्पण होते, आणि राजाही आपल्या वडिलांचे स्मरण करत होते.

त्याच वेळी देवर्षी नारद त्यांच्या सभेत आले. राजाने उठून त्यांचे स्वागत केले आणि विचारले, मुनिवर, आपण कुठून आला आहात. नारद म्हणाले, मी आताच यमराजांच्या लोकातून परतलो आहे. तिथे मी तुझ्या वडिलांना पाहिले. ते धर्माच्या मार्गावरच चालले होते आणि त्यांच्या नावावर कुठला हिशेब नाही, पण जाताना त्यांच्या मनातली एक इच्छा अपुरी राहिली होती, आणि तेच अपुरेपण अजूनही त्यांच्यासोबत आहे. त्यांनी तुझ्यासाठी एक संदेश पाठवला आहे.

राजाने हात जोडून विचारले, काय संदेश आहे. नारद म्हणाले, त्यांनी म्हटले आहे, माझ्या पुत्राला सांगा की आश्विनाच्या कृष्ण पक्षातील एकादशी, जिला इंदिरा म्हणतात, ती त्याने पूर्ण नियमाने करावी आणि तिचे पुण्य मला अर्पण करावे; हीच एक इच्छा माझ्या मनात अपुरी राहिली होती. फक्त एवढेच. राजाचे डोळे भरून आले. ते म्हणाले, माझ्या वडिलांनी आयुष्यभर मला दिले, आज मी त्यांच्या नावे एवढेही करू शकलो नाही तर कसला पुत्र.

नारदांनी त्यांना विधी सांगितला. दशमीच्या दिवशी स्नान करून, पितरांचे श्राद्ध आणि तर्पण करून एकदाच भोजन करणे आणि जमिनीवर झोपणे. एकादशीला उपवास करणे, पितरांच्या नावे ब्राह्मण आणि गरजूंना भोजन देणे, शाळिग्राम आणि भगवान विष्णूंची पूजा करणे, आणि रात्रभर जागून भगवंतांचे नाव घेणे. द्वादशीच्या सकाळी पारणे करून भोजन देणे आणि दान करणे.

राजाने सगळ्या कुटुंबासह हे सारे श्रद्धेने केले. कुणाच्या मनात भीती नव्हती, फक्त आपल्या वडीलधाऱ्यांसाठी प्रेम होते. कथा सांगते की द्वादशीच्या दिवशी, जेव्हा राजाने आपल्या व्रताचे पुण्य आपल्या वडिलांच्या नावे अर्पण केले, तेव्हा आकाशातून फुले बरसली आणि त्यांचे वडील आपल्या पुढच्या प्रवासाला निघाले. राजाने त्यानंतर आयुष्यभर ही एकादशी त्याच श्रद्धेने केली.

कथा सांगते की या एकादशीचे पुण्य पितरांना अर्पण केल्याने त्यांची गती सुकर होते आणि घरात शांती राहते. याचे सार असे की श्राद्ध ही भीतीची गोष्ट नाही, ती कृतज्ञता आहे. ज्या हातांनी आपल्याला वाढवले, त्यांच्यासाठी एका दिवसाचा संयम आणि एक ताट भोजन ही फार मोठी गोष्ट नाही. भगवान विष्णू आपल्या सर्व वडीलधाऱ्यांना शांती देवोत.
कसा साजरा करतात
- ही एकादशी पितृपक्षात येते, म्हणून दशमीला स्नान करून पितरांचे तर्पण किंवा श्राद्ध केले जाते आणि त्या रात्री जमिनीवर किंवा साध्या अंथरुणावर झोपले जाते.
- पितरांच्या नावे एखाद्या पुरोहिताला, गरजूला किंवा गाईला अन्न द्यावे (महाराष्ट्रात कावळ्यासाठीही घास ठेवला जातो), आणि घरातल्या वडीलधाऱ्यांचे स्मरण करत दिवा लावावा.
- शाळिग्राम किंवा भगवान विष्णूंची पूजा करावी आणि पिवळी फुले, तुळशीपत्र आणि हंगामी फळे अर्पण करावीत; तुळस आदल्या दिवशीच तोडून ठेवावी.
- दशमीच्या संध्याकाळी एकदाच हलके सात्त्विक जेवण करावे; एकादशीला अन्न आणि भात घेतला जात नाही, आणि शक्तीनुसार फराळ किंवा निर्जल उपवास केला जातो. महाराष्ट्रात या दिवशी साबुदाण्याची खिचडी, भगर, दाण्याची आमटी, रताळी, फळे आणि दूध असा उपवासाचा फराळ घेतला जातो. आजारी, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया आणि औषधे घेणाऱ्यांनी उपवास आपल्या तब्येतीनुसारच करावा.
- रात्री जागरण करून भगवंतांचे नाव घ्यावे किंवा ही कथा ऐकावी, आणि द्वादशीला सकाळी ठरलेल्या वेळेत पारणे करून व्रताचे पुण्य आपल्या पितरांना अर्पण करावे. पारण्याची वेळ ठिकाण आणि दर वर्षीच्या तिथीनुसार बदलते, म्हणून आपल्या गावाचे पंचांग पाहावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
इंदिरा एकादशी 2026 केव्हा आहे?
इंदिरा एकादशी 2026 6 ऑक्टोबर 2026, मंगळवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
इंदिरा एकादशी का साजरा केला जातो?
आश्विन महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला (मराठी पंचांगानुसार भाद्रपद कृष्ण एकादशीला) इंदिरा एकादशी म्हणतात.
स्रोत
इंदिरा एकादशीच्या व्रतकथा परंपरेत भगवान श्रीकृष्ण ही कथा युधिष्ठिराला सांगतात. व्रतकथा संकलने तिला बहुधा ब्रह्मवैवर्त पुराणाशी जोडतात, तर बहुतेक संग्रह चोवीस एकादशींचे हे माहात्म्य पद्मपुराणाच्या एकादशी-माहात्म्य परंपरेत ठेवतात; म्हणून दोन्ही नावे प्रचलित आहेत. काही प्रचलित पाठांत ऐकणारे अर्जुन सांगितले जातात आणि राजाचे नाव इंद्रसेन यासोबत इंद्रसेन महाराज असेही आढळते; येथे सर्वाधिक प्रचलित रूप दिले आहे.
शहरानुसार वेळ — 6 ऑक्टोबर 2026
| शहर | तारीख | पारण वेळ |
|---|---|---|
| मुंबई | 6 ऑक्टोबर | 6:30 AM – 8:53 AM7 ऑक्टोबर, बुधवार |
| इंदौर | 6 ऑक्टोबर | 6:20 AM – 8:42 AM7 ऑक्टोबर, बुधवार |
| दिल्ली | 6 ऑक्टोबर | 6:17 AM – 8:38 AM7 ऑक्टोबर, बुधवार |
| लखनऊ | 6 ऑक्टोबर | 6:16 AM – 8:22 AM7 ऑक्टोबर, बुधवार |
| पटना | 6 ऑक्टोबर | 6:16 AM – 8:05 AM7 ऑक्टोबर, बुधवार |
| जयपुर | 6 ऑक्टोबर | 6:22 AM – 8:43 AM7 ऑक्टोबर, बुधवार |
| भोपाल | 6 ऑक्टोबर | 6:16 AM – 8:36 AM7 ऑक्टोबर, बुधवार |
| पुणे | 6 ऑक्टोबर | 6:26 AM – 8:49 AM7 ऑक्टोबर, बुधवार |
| अहमदाबाद | 6 ऑक्टोबर | 6:33 AM – 8:55 AM7 ऑक्टोबर, बुधवार |
| कोलकाता | 6 ऑक्टोबर | 6:16 AM – 7:52 AM7 ऑक्टोबर, बुधवार |
| हैदराबाद | 6 ऑक्टोबर | 6:16 AM – 8:30 AM7 ऑक्टोबर, बुधवार |
| बनारस | 6 ऑक्टोबर | 6:16 AM – 8:14 AM7 ऑक्टोबर, बुधवार |
| चेन्नई | 6 ऑक्टोबर | 6:16 AM – 8:22 AM7 ऑक्टोबर, बुधवार |
| बेंगलुरु | 6 ऑक्टोबर | 6:16 AM – 8:32 AM7 ऑक्टोबर, बुधवार |
| तिरुवनंतपुरम | 6 ऑक्टोबर | 6:16 AM – 8:34 AM7 ऑक्टोबर, बुधवार |
| भुवनेश्वर | 6 ऑक्टोबर | 6:16 AM – 8:01 AM7 ऑक्टोबर, बुधवार |