ઉત્પન્ના એકાદશી વ્રત કથા

ઉત્પન્ના એકાદશી — ક્યારે છે
- 4 ડિસેમ્બર 2026, શુક્રવાર
- 24 નવેમ્બર 2027, બુધવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
માગશર મહિનાના વદ પક્ષની અગિયારસને ઉત્પન્ના એકાદશી કહે છે; અમાંત ગણતરીમાં, દક્ષિણમાં અને ગુજરાતમાં, આ જ તિથિ કારતક વદ અગિયારસ કહેવાય છે. ઉત્પન્નાનો અર્થ છે ઉત્પત્તિ, પ્રગટ થવું, કારણ કે માન્યતા છે કે આ જ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુની શક્તિથી દેવી એકાદશી પ્રગટ થયાં હતાં. આ જ કારણે પરંપરામાં ઘણા લોકો જીવનભરના અગિયારસ વ્રતનો સંકલ્પ આ જ દિવસથી શરૂ કરે છે. ધ્યાન રહે કે અગિયારસનું વ્રત-વર્ષ ચૈત્રથી ચૈત્ર સુધી ગણાય છે; આ દિવસ વર્ષની શરૂઆત નથી, વ્રત પ્રગટ થયાનો દિવસ છે, એટલે બંને વાત એકબીજા સાથે ટકરાતી નથી.
કથા
કથા સત્યયુગની છે. મુર નામનો એક અસુર હતો, જે બળ અને તપ બંનેમાં ખૂબ વધી ગયો હતો. તેણે દેવતાઓને એક પછી એક હરાવ્યા, ઇન્દ્રને પણ પરાસ્ત કર્યા અને સ્વર્ગ પર પોતાનો અધિકાર જમાવી દીધો. દેવતાઓ પોતાનો લોક છોડીને આમતેમ ભટકવા લાગ્યા. હારેલા-થાકેલા તેઓ ભગવાન શિવ પાસે ગયા અને પોતાની વ્યથા કહી. શિવે કહ્યું, આ કાર્ય ભગવાન વિષ્ણુનું છે, તેમની પાસે જાઓ.

દેવતાઓ ક્ષીરસાગર પહોંચ્યા અને ભગવાન વિષ્ણુને પ્રાર્થના કરી. ભગવાને તેમને આશ્વાસન આપ્યું અને મુર સાથે યુદ્ધ કરવા નીકળી પડ્યા. કથા કહે છે કે તેમનાં ચક્ર અને ગદાએ અસુરની વિશાળ સેનાને તો વેરવિખેર કરી દીધી, પણ મુર પોતે કોઈ અસ્ત્રથી ન પડ્યો. ત્યારે યુદ્ધ અસ્ત્રોથી હટીને મલ્લયુદ્ધમાં બદલાઈ ગયું, સામસામે, અને એ યુદ્ધ યુગો સુધી ચાલતું રહ્યું.

કથામાં કહેવાયું છે કે આ સંગ્રામ દસ હજાર વર્ષ ચાલ્યો અને તેનો કોઈ અંત દેખાયો નહીં. એક સમયે ભગવાન વિષ્ણુ યુદ્ધ રોકીને વિશ્રામ માટે બદરિકાશ્રમ તરફ ગયા અને ત્યાં હેમવતી નામની એક ગુફામાં શયન કરવા લાગ્યા. મુર પીછો કરતો કરતો ત્યાં પણ પહોંચી ગયો. ભગવાનને સૂતેલા જોઈને તેણે વિચાર્યું કે હવે અવસર હાથમાં છે, અને વાર કરવા હાથ ઉપાડ્યો.

એ જ ક્ષણે ભગવાન વિષ્ણુના શરીરમાંથી એક તેજસ્વી દેવી પ્રગટ થયાં. તેમનું તેજ એવું હતું કે ગુફા ઝળહળી ઊઠી, અને તેમના હાથમાં બધાં દિવ્ય અસ્ત્ર હતાં. તેમણે મુરને રોક્યો અને તેની સાથે ભીડી ગયાં. કથા કહે છે કે જે અસુર યુગો સુધી કોઈ અસ્ત્રથી પડ્યો નહોતો, તે એ દેવી સામે ટકી ન શક્યો અને તેનો અંત આવ્યો.

ભગવાન વિષ્ણુ જાગ્યા અને તેમણે પૂછ્યું, આ કોણે કર્યું? દેવીએ હાથ જોડીને કહ્યું, હું આપની જ શક્તિથી, આપના દેહમાંથી પ્રગટ થઈ છું. ભગવાન પ્રસન્ન થયા અને બોલ્યા, તેં મારી રક્ષા કરી છે, વર માગ. દેવીએ કહ્યું, પ્રભુ, મારે ધન કે લોક નથી જોઈતાં; એટલું આપો કે જે મારા દિવસે શ્રદ્ધાથી વ્રત રાખે, તેનું મન આપની તરફ વળી જાય.

ભગવાને કહ્યું, એમ જ થાઓ. તું એકાદશી તિથિએ પ્રગટ થઈ છે, એટલે તારું નામ એકાદશી હશે, અને બધી તિથિઓમાં તું મને પ્રિય રહીશ. દેવો અને મનુષ્યો, બંને તારો દિવસ માનશે, અને જે આ દિવસે સંયમ રાખીને મારું સ્મરણ કરશે, તે મારી નજીક આવશે. કથા કહે છે કે ત્યારથી અગિયારસના વ્રતની પરંપરા ચાલી.

આ જ કારણે કારતક વદની આ અગિયારસને વ્રત-પરંપરામાં અગિયારસ વ્રતનો આરંભ-દિવસ માનવામાં આવે છે. ઘણાં ઘરોમાં જે વ્યક્તિ જીવનભર અગિયારસ રાખવાનો સંકલ્પ લેવા માગે છે, તે આ જ દિવસથી શરૂ કરે છે, અને પરંપરા એ પણ કહે છે કે સંકલ્પ પોતાની શક્તિ જોઈને લેવો જોઈએ, કારણ કે અધૂરો નિયમ નિભાવવા કરતાં સહેલો નિયમ નિભાવવો વધુ સારો.

કથાનો ભાવ એ છે કે સંકટમાં ભગવાનની શક્તિ બહારથી નથી આવતી, તે અંદરથી જ પ્રગટ થાય છે, અને એ શક્તિને દેવીનું રૂપ માનીને પૂજવામાં આવી છે. ઉત્પન્ના એકાદશી એ જ પ્રગટ થવાનો દિવસ છે. ભગવાન વિષ્ણુ અને દેવી એકાદશી સૌના મનમાં બળ અને સંયમ બનાવી રાખે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- જે લોકો જીવનભર અગિયારસનું વ્રત રાખવાનો સંકલ્પ લેવા ઇચ્છે છે, તેઓ પરંપરાથી આ જ દિવસથી શરૂઆત કરે છે; સંકલ્પ પોતાની તબિયત અને શક્તિ જોઈને લો.
- આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ સાથે દેવી એકાદશીની પણ પૂજા થાય છે; પીળાં ફૂલ, ચંદન, તુલસીપત્ર, ધૂપ-દીપ અને ફળ અર્પણ કરો, ઉત્પન્ના એકાદશીની કથા સાંભળો અને ઓમ નમો ભગવતે વાસુદેવાયનો જાપ કરો.
- દસમની સાંજે એક વાર સાત્ત્વિક ભોજન કરો અને ચોખા, લસણ-ડુંગળીથી પરહેજ રાખો; અગિયારસે આખો દિવસ અનાજ ન લો અને શક્તિ પ્રમાણે ફરાળ કે દૂધ-ફળ પર રહો. બીમાર, વડીલો, સગર્ભા બહેનો અને દવા લેતા લોકો વ્રત પોતાની તબિયત પ્રમાણે જ રાખે.
- સાંજે દીવો કરીને ભજન-કીર્તન કરો; ઘણા લોકો રાત્રે જાગરણ પણ કરે છે.
- બારસની સવારે સ્નાન, પૂજા અને શક્તિ પ્રમાણે અન્નદાન પછી પારણાં કરો. પારણાંનો સમય દરેક સ્થાન અને દરેક તિથિ પ્રમાણે જુદો હોય છે, એટલે પોતાના સ્થાનનું પંચાંગ જોઈ લો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
ઉત્પન્ના એકાદશી 2026 ક્યારે છે?
ઉત્પન્ના એકાદશી 2026 4 ડિસેમ્બર 2026, શુક્રવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
ઉત્પન્ના એકાદશી શા માટે ઉજવાય છે?
માગશર મહિનાના વદ પક્ષની અગિયારસને ઉત્પન્ના એકાદશી કહે છે; અમાંત ગણતરીમાં, દક્ષિણમાં અને ગુજરાતમાં, આ જ તિથિ કારતક વદ અગિયારસ કહેવાય છે.
સ્રોત
દેવી એકાદશીના પ્રગટ થવાની અને મુરના વધની આ કથા પદ્મ પુરાણ સાથે જોડાયેલી એકાદશી-માહાત્મ્ય પરંપરામાં આવે છે, જ્યાં શ્રીકૃષ્ણ યુધિષ્ઠિરને અગિયારસના વ્રતનો મહિમા સંભળાવે છે. યુદ્ધનું સ્થાન, સમયગાળો અને ગુફાનું નામ જેવી વિગતો જુદા જુદા પાઠો અને સંગ્રહોમાં થોડી જુદી મળે છે; અહીં સૌથી પ્રચલિત રૂપ પોતાના શબ્દોમાં છે.
શહેર પ્રમાણે સમય — 4 ડિસેમ્બર 2026
| શહેર | તારીખ | પારણાનો સમય |
|---|---|---|
| અમદાવાદ | 4 ડિસેમ્બર | 7:06 AM – 9:16 AM5 ડિસેમ્બર, શનિવાર |
| ઇન્દોર | 4 ડિસેમ્બર | 6:52 AM – 9:02 AM5 ડિસેમ્બર, શનિવાર |
| દિલ્હી | 4 ડિસેમ્બર | 6:59 AM – 9:04 AM5 ડિસેમ્બર, શનિવાર |
| મુંબઈ | 4 ડિસેમ્બર | 6:58 AM – 9:10 AM5 ડિસેમ્બર, શનિવાર |
| લખનૌ | 4 ડિસેમ્બર | 6:40 AM – 8:47 AM5 ડિસેમ્બર, શનિવાર |
| પટના | 4 ડિસેમ્બર | 6:21 AM – 8:29 AM5 ડિસેમ્બર, શનિવાર |
| જયપુર | 4 ડિસેમ્બર | 7:01 AM – 9:08 AM5 ડિસેમ્બર, શનિવાર |
| ભોપાલ | 4 ડિસેમ્બર | 6:47 AM – 8:57 AM5 ડિસેમ્બર, શનિવાર |
| પુણે | 4 ડિસેમ્બર | 6:53 AM – 9:06 AM5 ડિસેમ્બર, શનિવાર |
| કોલકાતા | 4 ડિસેમ્બર | 6:02 AM – 8:12 AM5 ડિસેમ્બર, શનિવાર |
| હૈદરાબાદ | 4 ડિસેમ્બર | 6:32 AM – 8:46 AM5 ડિસેમ્બર, શનિવાર |
| વારાણસી | 4 ડિસેમ્બર | 6:29 AM – 8:37 AM5 ડિસેમ્બર, શનિવાર |
| ચેન્નાઈ | 4 ડિસેમ્બર | 6:17 AM – 8:34 AM5 ડિસેમ્બર, શનિવાર |
| બેંગલુરુ | 4 ડિસેમ્બર | 6:28 AM – 8:45 AM5 ડિસેમ્બર, શનિવાર |
| તિરુવનંતપુરમ | 4 ડિસેમ્બર | 6:23 AM – 8:43 AM5 ડિસેમ્બર, શનિવાર |
| ભુવનેશ્વર | 4 ડિસેમ્બર | 6:08 AM – 8:20 AM5 ડિસેમ્બર, શનિવાર |