અપરા એકાદશી વ્રત કથા

અપરા એકાદશી — ક્યારે છે
- 1 જૂન 2027, મંગળવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
વૈશાખ વદ અગિયારસને અપરા એકાદશી કહે છે; તેને અચલા એકાદશી પણ કહેવાય છે. પંજાબ, હરિયાણા અને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં આ જ દિવસ ભદ્રકાળી એકાદશી કહેવાય છે અને ઓડિશામાં જળક્રીડા એકાદશી. અપરાનો ભાવ છે, જેનો પાર ન હોય, એટલે કે અસીમ પુણ્ય આપનારી. તેની કથા ખાસ છે, કારણ કે તેમાં વ્રતનું પુણ્ય બીજા એક જીવને અર્પણ કરાય છે.
કથા
કથા પ્રમાણે પ્રાચીન કાળમાં મહીધ્વજ નામનો એક રાજા હતો. તે ન્યાયપ્રિય, ઉદાર અને ભગવાન વિષ્ણુનો ભક્ત હતો. તેના રાજમાં કોઈને અન્યાય થતો નહીં અને પ્રજા તેને પિતાની જેમ માનતી. તેનો નાનો ભાઈ વજ્રધ્વજ સ્વભાવે તેનાથી ઊલટો હતો, ક્રોધી અને ઈર્ષાળુ. તેના મનમાં એ કાંટો ખૂંચતો રહેતો કે સિંહાસન અને પ્રજાનો પ્રેમ, બંને મોટા ભાઈ પાસે છે.

ઈર્ષા વધતી ગઈ અને એક રાતે વજ્રધ્વજે છુપાઈને પોતાના મોટા ભાઈની હત્યા કરી નાખી. કોઈને ખબર ન પડે, એટલે તે શબને જંગલમાં લઈ ગયો અને એક પીપળાના ઝાડ નીચે દાટી દીધું. સવારે નગરમાં એમ જ કહેવાયું કે રાજા ક્યાંક ચાલ્યા ગયા છે. અપરાધ છુપાઈ ગયો, પણ કથા કહે છે કે અકાળ અને અન્યાયથી થયેલા મૃત્યુને કારણે રાજાના આત્માને ગતિ ન મળી.

એ આત્મા એ જ પીપળાની આસપાસ પ્રેત બનીને ભટકવા લાગ્યો. જે વટેમાર્ગુ એ રસ્તેથી નીકળતો, તે ડરીને ભાગી જતો. ધીમે ધીમે લોકોએ એ રસ્તો છોડી દીધો અને એ જગ્યા સૂની પડી ગઈ. ઘણાં વર્ષ આમ જ વીત્યાં. એક દિવસ ધૌમ્ય નામના એક મુનિ એ વનમાંથી પસાર થયા. તેમણે એ ઝાડ પાસે થોભીને પોતાના તપના બળે જાણી લીધું કે અહીં કોઈ જીવ ખૂબ દુઃખમાં છે.

મુનિએ તેને પોકાર્યો અને કહ્યું, તું કોણ છે, અને આ દશામાં કેમ છે? પ્રેતે પોતાની આખી કથા કહી સંભળાવી, પોતાનું નામ, પોતાનું રાજ, પોતાના ભાઈનું કપટ, અને બોલ્યો, મુનિવર, મારો કોઈ દોષ નહોતો, છતાં મને આ ભટકવાનું મળ્યું છે. મારા પર દયા કરો. ધૌમ્યનું મન પીગળી ગયું. તેમણે કહ્યું, ગભરાઈશ નહીં, હું તારા માટે એક વ્રત કરીશ.

વૈશાખ વદ અગિયારસ આવી. ધૌમ્ય મુનિએ પોતે અપરા એકાદશીનું વ્રત રાખ્યું, ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરી, આખી રાત જાગરણ કર્યું, અને બારસે હાથ જોડીને કહ્યું, આ વ્રતનું બધું પુણ્ય એ રાજાના આત્માને મળે. કથા કહે છે કે તેની સાથે જ રાજાનો પ્રેત-દેહ છૂટી ગયો, તેને દિવ્ય રૂપ મળ્યું અને તે મુનિને પ્રણામ કરીને ઉપરના લોક તરફ ચાલી નીકળ્યો.

આ જ કારણે અપરા એકાદશીને પોતાના પિતૃઓ અને વિખૂટા પડેલા સ્વજનોના નામે વ્રત અને દાન કરવાનો દિવસ માનવામાં આવે છે. વૈશાખ-જેઠની તપતી ગરમીમાં આ દિવસે પાણી, સાથવો, માટલું, છત્રી અને પંખાનું દાન વિશેષ શુભ કહેવાયું છે, કારણ કે તરસ્યાને પાણી આપવું એ આ મોસમનું સૌથી સહજ પુણ્ય છે.

કથાનો ભાવ એ છે કે કપટ ક્યારેય છુપાયેલું રહેતું નથી, અને બીજી બાજુ કોઈ અજાણ્યા માટે કરેલો એક દિવસનો સંયમ પણ ખૂબ મોટો હોઈ શકે છે. પરંપરામાં માનવામાં આવે છે કે અપરા એકાદશીનું વ્રત મનનો અપરાધભાવ હળવો કરે છે અને વિખૂટા પડેલાઓ માટે કરેલી પ્રાર્થના વ્યર્થ જતી નથી. ભગવાન વિષ્ણુ સૌને શાંતિ આપે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- ગરમીના આ દિવસોનું આ વ્રતમાં આગવું વિધાન છે: પાણી ભરેલો ઘડો, સાથવો, ફળ, છત્રી, પંખો અને વસ્ત્રનું દાન કરો, અને વટેમાર્ગુઓ માટે પાણીની પરબ કરો; આ દિવસનું આ વિશેષ પુણ્ય મનાય છે.
- ઘણા પરિવારોમાં આ દિવસે પિતૃઓ કે કોઈ વિખૂટા પડેલા સ્વજનના નામે સંકલ્પ લઈને વ્રત રખાય છે, જેમ કથામાં ધૌમ્ય મુનિએ કર્યું હતું.
- દસમની સાંજે એક વાર સાત્ત્વિક ભોજન કરો; અગિયારસે સ્નાન કરીને સંકલ્પ લો અને આખો દિવસ અનાજ, ખાસ કરીને ચોખા, ન ખાઓ. ગરમીનો મહિનો છે, એટલે નિર્જળ વ્રત ફક્ત તેઓ જ રાખે જેમની તબિયત સાથ આપે; બાકીના લોકો ફળ, દૂધ અને પાણી પર રહે. બીમાર, વડીલો, સગર્ભા બહેનો અને દવા લેતા લોકો વ્રત પોતાની તબિયત પ્રમાણે જ રાખે.
- ભગવાન વિષ્ણુને પીળાં ફૂલ, ચંદન, તુલસીપત્ર અને ફળ અર્પણ કરો, ઘીનો દીવો કરો, અપરા એકાદશીની કથા સાંભળો અને ઓમ નમો ભગવતે વાસુદેવાયનો જાપ કરો.
- બારસની સવારે સ્નાન, પૂજા અને શક્તિ પ્રમાણે દાન પછી પારણાં કરો, એટલે કે વ્રત છોડો. પારણાંનો સમય દરેક શહેર અને દરેક તિથિ પ્રમાણે બદલાય છે, એટલે પોતાના સ્થાનનું પંચાંગ જોઈ લો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
અપરા એકાદશી 2027 ક્યારે છે?
અપરા એકાદશી 2027 1 જૂન 2027, મંગળવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
અપરા એકાદશી શા માટે ઉજવાય છે?
વૈશાખ વદ અગિયારસને અપરા એકાદશી કહે છે; તેને અચલા એકાદશી પણ કહેવાય છે.
સ્રોત
અપરા એકાદશીની આ કથા પદ્મ પુરાણમાં શ્રીકૃષ્ણ અને યુધિષ્ઠિરના સંવાદ રૂપે પ્રચલિત છે અને બ્રહ્મ પુરાણ સાથે પણ જોડાય છે; અહીં તેનો સાર પોતાના શબ્દોમાં છે. રાજાના ભાઈનું નામ કેટલાક પાઠોમાં વજ્રધ્વજ અને કેટલાકમાં બ્રજધ્વજ મળે છે.
શહેર પ્રમાણે સમય — 1 જૂન 2027
| શહેર | તારીખ | પારણાનો સમય |
|---|---|---|
| અમદાવાદ | 1 જૂન | 5:54 AM – 8:29 AM2 જૂન, બુધવાર |
| ઇન્દોર | 1 જૂન | 5:41 AM – 8:22 AM2 જૂન, બુધવાર |
| દિલ્હી | 1 જૂન | 5:23 AM – 8:10 AM2 જૂન, બુધવાર |
| મુંબઈ | 1 જૂન | 6:00 AM – 8:29 AM2 જૂન, બુધવાર |
| લખનૌ | 1 જૂન | 5:12 AM – 7:57 AM2 જૂન, બુધવાર |
| પટના | 1 જૂન | 4:58 AM – 7:42 AM2 જૂન, બુધવાર |
| જયપુર | 1 જૂન | 5:33 AM – 8:18 AM2 જૂન, બુધવાર |
| ભોપાલ | 1 જૂન | 5:34 AM – 8:16 AM2 જૂન, બુધવાર |
| પુણે | 1 જૂન | 5:57 AM – 8:29 AM2 જૂન, બુધવાર |
| કોલકાતા | 1 જૂન | 4:51 AM – 7:33 AM2 જૂન, બુધવાર |
| હૈદરાબાદ | 1 જૂન | 5:41 AM – 8:18 AM2 જૂન, બુધવાર |
| વારાણસી | 1 જૂન | 5:07 AM – 7:51 AM2 જૂન, બુધવાર |
| ચેન્નાઈ | 1 જૂન | 5:41 AM – 8:15 AM2 જૂન, બુધવાર |
| બેંગલુરુ | 1 જૂન | 5:52 AM – 8:26 AM2 જૂન, બુધવાર |
| તિરુવનંતપુરમ | 1 જૂન | 6:02 AM – 8:29 AM2 જૂન, બુધવાર |
| ભુવનેશ્વર | 1 જૂન | 5:06 AM – 7:45 AM2 જૂન, બુધવાર |